Eigenaardig
Aan het conflict Israël - Palestina zitten nogal wat religieuze aspecten vast. Deze mysterieuze figuur Abraham staat in het conflict centraal. Het mag op z’n minst opmerkelijk heten dat de bijbelschrijvers als stamvader niet kiezen voor een Jood, een Filistijn of een Kanaäniet, maar voor wat we vandaag een Irakese Arabier zouden noemen. Voor de volken en religies die bijna 4.000 jaar later nog zo fel met elkaar overhoop liggen een gegeven dat tot nadenken moet stemmen.

Naam
Ibri,  Ibrãhîm; (aartsvader; Grieks = patriarch). ‘Vader van alle gelovigen’. ‘Drager der beloften’ (Hebr. 7:6). ‘De ongrijpbare aartsvader. ‘Vriend van Allah’. ‘Vader der joden’. Profeet van de islam. Velen beschouwen hem als aartsvader van de hele mensheid. In de Bijbel wordt hij een ‘Hebreeër’ genoemd. Voor theologen is dat van belang om de geslachtsverbinding met de Hebreeërs, de Israëlieten (pas veel later de Judeeërs, de Joden), aan te tonen. In de klankkleur van het woord ‘Hebreeër’ is de naam van Abraham te herkennen, net als in de grote leider van het hindoeïsme, Brahma, van wie een nagenoeg analoge (gelijkluidende) levensbeschrijving bestaat.

Landbelofte
Aartsvader Abraham ontvangt in de Hebreeuwse Bijbel (voor christenen het Oude Testament) de nu sterk omstreden landbelofte. De joodse orthodoxie hecht sterk aan de bijbelteksten. Het christendom is er verdeeld over. De islamitische traditie is er dubbelhartig over. Zij erkent Abraham voluit als aartsvader en de Bijbel als heilig boek, maar hecht aan de landbelofte geen betekenis. Toch zijn in de Koran teksten te vinden die het recht van de Joden op ‘hun eigen land’ bevestigen.


Bijbel en Koran
In het eerste bijbelboek, Genesis, wordt Abraham, in de hoofdstukken 12 t/m 22, uitvoerig beschreven. Hoofdstuk (Soera) 14 van de Koran is aan hem gewijd; zie ook Koran 37: 102 t/m 112. In Soera 3:67 lezen we dat Ibrãhîm geen jood en geen christen was, maar een Hanif ('rechtzinnige, volger van het monotheïsme'), die zich aan Allah overgegeven heeft. Volgens het Nieuwe Testament stamt Jezus rechtstreeks van Abraham af. In de tijd van Jezus zijn de joden er trots op te kunnen zeggen: “Wij hebben Abraham als onze vader”. Ook vandaag nog spreken zowel joden als moslims zich graag in deze zin uit. Van een daaruit volgende verbondenheid is geen sprake.

Oorsprong
Afgezien van de oudtestamentische bijbelteksten en de nieuwtestamentische verwijzingen daarnaar, staat niet vast dat Abraham werkelijk bestaan heeft. Over zijn geboortedatum lopen de meningen sterk uiteen: de datering varieert tussen 2166 en 1906 v. Chr. 
Ook Abrahams oorsprong is onduidelijk. Hij woonde in Ur der Chaldeeën (Oer in Zuid-Mesopotamië) en kan dan een Soemeriër (in hedendaagse geografische termen een Irakees of Iraki) genoemd worden. Andere geleerden denken, vanwege de kortere afstand, aan Oer bij Haran.

Verhuizing
Abrahams dan nog onbekende god vraagt hem naar Kanaän te verhuizen, omdat dat het land van zijn nageslacht zal worden. Hij gehoorzaamt, maar vlucht vanwege een hongersnood met zijn gezin naar Egypte. Hij komt daar in contact met de Farao, die zijn vrouw Sara (Sarai) heeft laten ontvoeren (Gen. 12).

Twee beloften
Zijn naam wordt in de Bijbel veranderd van Abram (waarschijnlijk een afkorting van Abiram, dat in het Hebreeuws 'vader is verheven’ betekent) in Abraham (‘vader van vele volken’). Hem wordt een rijk nageslacht, het land Kanaän als nalatenschap voor zijn kinderen en in de toekomst een grote naam beloofd: ‘En uw naam zal niet meer genoemd worden Abram, maar uw naam zal wezen Abraham, want ik heb u gesteld tot een vader van een menigte der volken. En Ik zal u gans zeer vruchtbaar maken, En Ik zal u tot volken stellen, en koningen zullen uit u voortkomen’  (Genesis 17:5 en 6).

Vrouwen en kinderen
Abraham heeft meer dan één vrouw. De eerste, Sara, zijn hoofdvrouw, moet hartelijk lachen als ze hoort dat ze op hoge leeftijd nog een kind zal krijgen. De tweede is Hagar, een uit Egypte afkomstige slavin of bijvrouw. De derde is Ketura.
Hagar krijgt Ismaël als Abraham 86 jaar oud is. Hij is 100 jaar oud als Sara Izaak ter wereld brengt. Het blijft niet bij Ismaël en Izaak. “En Abraham nam wederom een vrouw, Ketura geheten. En zij baarde hem Zimran, Joksan, Medan, Midjan, Jisbak en Suach” (Genesis 25:1–2). Het juiste antwoord op een bekende quizvraag: Abraham heeft niet twee maar acht zonen.

Kinderoffer
De ultieme beproeving – en geloofstest - is de bereidheid van Abraham zijn zoon Izaak te offeren. Op het laatste moment voorkomt een engel de handeling. Een met zijn hoorns in het struikgewas verstrikt geraakte ram wordt geofferd. De islamitische wereld herdenkt deze gebeurtenis met ‘Abraham’s Offerfeest’, waar de rituele slachting van schapen bij hoort. Islamitische bronnen betogen overigens dat Abrahams offerbereidheid niet Izaak maar Ismaël betrof. Volgens hen zijn de Bijbelteksten veranderd.

Conflict
De verwekking van Abrahams beide zonen is volgens de traditie het begin van het conflict tussen Ismaël (de Arabieren, van Hagar) en Izaak (het volk Israël, van Sara). In het conflict van vandaag, tussen Israël en zijn buren, komt het 4.000 jaar oude thema constant ter sprake.

Hebron
Abraham sterft volgens de Bijbel op 175-jarige leeftijd. Zijn zonen Ismaël en Izaak begraven hem in de spelonk van Machpela, waarin eerder ook zijn vrouw Sara begraven is. Het drukbezochte graf van Abraham is een van de vele bronnen van het conflict tussen Palestijnen en Joden. De islamitische wereld ziet het als een belangrijk heiligdom en meent er evenveel recht op te hebben als de Joden. De heilige plek ligt in wat vandaag als ‘het Palestijnse gebied’ wordt gezien.

Filistijnen
Nog een opmerkelijk gegeven: volgens de Bijbel woonden in de tijd van Abraham al Filistijnen in het nu omstreden land: ‘En Abraham woonde als vreemdeling vele dagen in het land der Filistijnen.’ (Genesis 21:34). De meeste historici dateren de aanwezigheid van Filistijnen in Kanaän honderden jaren later. Miljoenen moslims, maar ook veel westerlingen, geloven in de uitspraak van onder meer Arafat, dat de Palestijnse Arabieren van nu afstammen van de bijbelse Filistijnen. Het is een van de vele, maar zeker niet het belangrijkste, twistpunten in het conflict van vandaag.