Auschwitz is het grootste kamp voor de vernietiging van joden tijdens de oorlog in Europa en geldt als symbool voor de Holocaust. Het bevindt zich in het zuiden van Polen, bij de plaats Oœwiêcim.
            
Het wordt in 1940 ingericht op initiatief van Heinrich Himmler, hoofd van de Duitse politie en de SS. Het kamp is in eerste instantie bedoeld om Poolse tegenstanders van het nazi-regime gevangen te zetten. Rudolf Höss wordt commandant van Auschwitz. Het kamp Birkenau wordt eind maart 1941 gebouwd en bevindt zich vlakbij. Daarnaast worden tevens nevenkampen gebouwd. Auschwitz-Birkenau groeit uit tot het grootste kamp.
            
Himmler geeft in de zomer van 1941 het bevel dat de massamoord op joden technisch mogelijk moet worden gemaakt. In september wordt geëxperimenteerd met het gifgas Zyklon-B. Bij wijze van proef worden er 600 Russische gevangenen en 250 zieke gevangenen mee vermoord. Er wordt een ruimte ingericht als gaskamer. Gedurende 1941 en 1942 worden Poolse joden op deze manier omgebracht. Vanaf 1942 komen in Auschwitz gevangenen uit alle hoeken van Europa.

Bij aankomst op het perron wordt een selectie gemaakt: ouderen, zwangere vrouwen en kinderen worden veelal direct naar de gaskamers verwezen. De anderen verrichten dwangarbeid in het kamp zelf, in Monowitz of in de andere werkkampen die zich in de buurt bevinden. Het basiskamp moet 20.000 gevangenen herbergen. Ook de kampleiding bevindt zich in dit gedeelte. Daarnaast worden in het basiskamp medische experimenten op de gevangenen uitgevoerd.

Birkenau, of Auschwitz II, bevindt zich op drie kilometer afstand. Het beslaat 175 hectare, wordt door een spoorlijn doorkruist en er bevinden zich talloze barakken. Het terrein wordt door sloten omgeven en prikkeldraad onder stroom. Ook bevinden zich er veel wachttorens. Veel gevangenen plegen zelfmoord met behulp van het prikkeldraad.

In 1943 worden in dit gedeelte vier grote gaskamers gebouwd en tevens massagraven om de vergaste doden te bergen. Hiermee neemt het aantal doden door vergassing verhoudingsgewijs toe. Alle gaskamers zijn gelijk en bestaan uit een omkleedruimte voor 2.000 personen, met een aangrenzende ruimte lijkend op een doucheruimte. Hier wordt het gifgas Zyklon-B door dakopeningen naar binnen gelaten.

Op 7 oktober 1944 voert het joodse Sonderkommando, de joden die worden gedwongen te werken in de gaskamers, een opstand uit met behulp van binnengesmokkeld springstof uit de wapenfabriek. Crematorium IV wordt opgeblazen, maar de opstandelingen worden gepakt en gedood.

Auschwitz III is het complex Monowitz. Dit is een werkkamp ingericht op zeven kilometer afstand. In 1941 was daar een fabriek gebouwd voor de wapenindustrie. Gevangenen worden ingezet om daar te werken. Ook bevinden zich in de omgeving vele kleinere werkkampen waar gevangenen worden ingezet in de landbouw, industrie en de bouw. In totaal zijn er 39 van dit soort kampen in de buurt.

Kapo´s zijn de gevangenen die door de kampleiding worden aangewezen als kamppolitie. In het kamp zijn gynaecoloog Carl Clauberg en arts Jozef Mengele werkzaam. Clauberg voert sterilisatie-experimenten uit, terwijl Mengele zich bezighoudt met tweelingen.

In januari 1945 bereiken de Russen de omgeving van het kamp. Voor de kampleiding is dit onverwachts. Men besluit tot de ontruiming van het complex over te gaan. De gevangenen die in staat zijn om te lopen worden gedwongen richting Duitsland te lopen. Dat zijn er meer dan 60.000. Tijdens deze dodenmarsen sterven duizenden gevangenen als gevolg van uitputting. De overige gevangenen in het kamp worden aan hun lot overgelaten. Dit zijn er ongeveer 8.000. De meerderheid van hen wordt – op 27 januari 1945 - bevrijd door de Russen.

Over het aantal slachtoffers dat in Auschwitz is omgekomen kunnen slechts schattingen worden gemaakt. Een onbekend aantal joden.wordt zonder te zijn geregistreerd direct naar de gaskamer gebracht. Bovendien vernietigen de nazi´s vanaf de zomer van 1944 veel administratieve papieren. Sommigen schatten het aantal op anderhalf miljoen slachtoffers, het merendeel joden. Daarnaast worden zo´n 21.000 zigeuners vermoord. Ongeveer zevenhonderd slachtoffers proberen te ontsnappen. Wie wordt gepakt moet dat met de hongerdood bekopen. Ongeveer driehonderd gevangenen weten inderdaad te ontsnappen.

Onder de gevangenen in Auschwitz bevindt zich tussen september en oktober 1944 Anne Frank. Daarna wordt zij overgebracht naar Bergen-Belsen, waar ze overlijdt. De Italiaanse schrijver Primo Levi overleeft Monowitz en publiceert boeken over zijn ervaringen, evenals Elie Wiesel.

Auschwitz I en II zijn tegenwoordig als museum te bezichtigen. De VN nemen in 2005 met algemene stemmen het besluit dat 27 januari voortaan de herdenkingsdag van de Holocaust zal zijn.

Alleen al vanuit ons land vertrekken, vanuit Westerbork, 67 treinen, met daarin 60.000 mensen, naar het vernietigingskamp. Slechts 500 van hen komen terug. In ons land vindt op de zondag die het dichtst bij genoemde datum ligt, al tientallen jaren een herdenking plaats, georganiseerd door het Nederlands Auschwitz Comité (http://www.auschwitz.nl).