Vooruitgang

In discussies over het conflict tussen Israël en zijn Arabische buren wijst het schuldvingertje meestal twee kanten uit. Veel mensen, vooral jonge, zien de VS, en dan vooral christelijk Amerika, als de grote boosdoener. Het enorme land zou de Joden altijd – te veel en te blindelings – hebben gesteund. Anderen wijzen naar een wat exotischer groep aardbewoners: de moslims. Als die met al hun terreur en geweld stopten, dan zou het conflict gauw de wereld uit zijn. Misschien liggen de feiten anders. Wat is de rol van Europa?

Ons hoogbeschaafde werelddeel, Europa dus, telt verscheidene staten die eeuwenlang de aarde hebben gedomineerd. Belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen zijn in Europa ontstaan. Voorbeelden: Renaissance en Reformatie, kapitalisme en communisme. Om over grote filosofen, psychologen en medische wetenschappers maar te zwijgen. 

Ons hoogbeschaafde werelddeel is ook het toneel geweest van opzienbarende revoluties. De Franse wordt als een belangrijke stap voorwaarts gezien. Over de Russische zijn de meningen verdeeld. 

Ons hoogbeschaafde werelddeel telt legio voorbeelden van het mooiste dat mensenhanden hebben gemaakt. Denk alleen maar aan bouw- en schilderkunst: Europa herbergt fraaie kathedralen en wereldberoemde schilderijen.

Duistere kant

Alleen maar moois, dus? Helaas niet. Ons 'oude continent' heeft in de loop van de eeuwen ook een onvoorstelbare ellende over zichzelf en de rest van de wereld uitgestort. Een compleet overzicht van alle geweld dat in en vanuit ons geliefde Europa is ontwikkeld gaat de grenzen van dit verhaal ver te buiten.

Grieken en Romeinen

Het Romeinse Rijk onderwierp tientallen volken - in een bloedige strijd. Het was deze Europese grootmacht die tussen 70 en 135 van onze jaartelling de Joden het land dat Kanaän, Israël of Palestina heette, uitjoeg. Een weinig aangehaald aspect van het Israëlisch-Arabisch conflict. Ook de eerdere Helleense overheersing, ook afzender Europa, was beslist niet vredig verlopen.

Over de oceaan

De ontdekking van Amerika (Spanje, Columbus) bracht onnoemelijk leed bij de autochtone bevolking. Van de cultuur van Maya’s en Inca’s zijn nauwelijks sporen overgebleven. Een andere oversteek vanuit Europa, die naar Noord-Amerika, naar wat nu de Verenigde Staten van Amerika heet, bracht onbeschrijfbaar leed teweeg. De nagenoeg volledige uitroeiing van de allochtone bevolking, de Indianen, blijft een zwarte bladzij in de geschiedenis van Amerika. In feite waren de daders Europeanen. 

Geloofsstrijd

De lijst van op religie gebaseerde Europese oorlogen is lang. De Dertigjarige Oorlog, in onze gouden eeuw nota bene, tussen katholieken en protestanten, heeft onpeilbaar leed en meer dan zes miljoen doden opgeleverd. Ons land heeft zijn bestaan te danken aan de Tachtigjarige oorlog. Voor onze strijd, om het juk van Spaanse rooms-katholieke dwingelandij van ons af te schudden, hebben veel mensen met hun leven betaald. Brandstapels en onthoofdingen waren aan de orde van de dag. 

Schaalvergroting 

De Eerste en Tweede Wereldoorlog – beide uit Europese koker - kostten meer dan vijftig miljoenen mensen het leven. De Spaanse Burgeroorlog is - met de modernste Europese (Duitse) technologie - een van de wreedste ooit gevoerd.

Jodenhaat

Ons hoogbeschaafde Europa is de ‘bakermat’ van een religieuze ziekte, het antisemitisme. Die was het product van de westerse versie van het christendom. Christelijke denkers ontwikkelden een nieuwe kijk. God heeft Zijn uitverkoren volk, de Joden, laten vallen. De God van de Joden heeft sinds het overlijden van de Jood Jezus een nieuwe liefde: de christenen.

De ziekte verspreidde zich over heel Europa. Na een pauselijke oproep – ook het Vaticaan was Europa - volgden de kruistochten. Een ander product van de Kerk was de Inquisitie. Die heeft, niet alleen in Spanje, veel joden en ketters de kop gekost. Over het Turkse rijk - als toevluchtsoord voor joden - schrijven historici vriendelijker. De lijst van anti-joodse maatregelen in Europa is lang. Engeland weert ze. In Frankrijk ontwikkelt zich de Dreyfus-affaire.

Oost-Europa

Ook het oostelijk deel van ons continent kon er wat van. In Polen kwamen in de gouden eeuw al pogroms voor. Nog gekker, die waren er zelfs ná WO2. De Sovjet-Unie van Stalin staat hoog op de lijst van moordzuchtige regimes. Ook daar was jodenvervolging een geaccepteerd verschijnsel. Des te merkwaardiger dat joodse emigratie er jarenlang werd geblokkeerd. Sinds 1992 is het imperium uiteengevallen in tientallen kleine naties. Er gaat geen dreiging meer van uit. Van een koude oorlog tussen oost en west is geen sprake meer.

Gekte

Europese geleerden raakten eind negentiende eeuw het spoor bijster. Ze kwamen met een nieuwe theorie: joden zijn een minderwaardig ras. Een nieuwe hype ontstond. Het grote gevaar was dat het superieure ras, de Ariërs, blank en blond, groot en sterk, zich met joden mengden. Miljoenen mensen lieten zich meeslepen. Het draaide uit op de grootste moordpartij aller tijden. De door de Duitse nazi's georganiseerde waanzin kostte bijna zes miljoen Europese joden het leven. De verschrikking krijgt de naam Holocaust. Dat woord roept bij joden nare associaties op: zij kiezen voor de aanduiding Sjoa.

Nadat de feiten bekend werden leek er een verandering in het Europese denken te ontstaan. Pijnlijk zichtbaar werd dat de joodse medemens behoefte had aan een veilig thuisland – liefst buiten Europa. Een gegeven dat eerder bijna niemand gezien had. Pas na WO2 was het overduidelijk: het hoogbeschaafde Europa was geen veilig oord voor Joden. In 1948 bestond een belangrijk deel van de joodse bevolking in Israël uit mensen die voor hun leven waren gevlucht. Niet uit Amerika, niet uit de moslimwereld, nee, uit Europa.

Onbetrouwbaar

De bronnen zijn het erover eens. De problemen in het Midden-Oosten zijn voor 90% door de handel en wandel van Europese landen veroorzaakt. Duitsland en Engeland, en in mindere mate ook Frankrijk, kunnen verantwoordelijk worden gesteld voor het ontstaan van de conflicten in de regio. De strijd tussen Israël en zijn Arabische buurlanden is er maar één van. De VS zijn zich er pas rond WO2 mee gaan bemoeien.

Ons hoogbeschaafde werelddeel kent dus een eeuwenlange geschiedenis van onbetrouwbaar gedrag richting joden. De laatste decennia is in Europa sprake van verdeeldheid. De EU vaart min of meer een zigzagkoers. Het is in dat licht niet zo vreemd dat Israël in ons werelddeel maar weinig vertrouwen koestert en liever bouwt op samenwerking met de VS.

Is er ook goed nieuws?

Ja. De neiging van Europese volken om elkaar in de haren te vliegen lijkt voorbij. Er is nauwelijks kans dat de oude kemphanen nog ooit tegen elkaar ten strijde zullen trekken. Van Scandinavië gaat, sinds Noormannen en Vikingen, al eeuwenlang geen dreiging meer uit. Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië, maar ook voormalige agressors uit Zuid- en Oost-Europa, lijken hun les te hebben geleerd. De nooit eerder vertoonde geweldsexplosies van WO1 en WO2 lijken ons Europeanen tot een nieuw bewustzijn te hebben gebracht. Een bewustzijn dat vrede en samenwerking meer oplevert dan haat en oorlog.

Zoals het er nu uitziet liggen de potentiële brandhaarden van de toekomst niet in maar buiten Europa. De strijd tegen de islam, die eerder vooral een Europese aangelegenheid was, houdt ons verdeeld. We doen er maar mondjesmaat aan mee. In de eerste helft van de twintigste eeuw waren het Europese staten die in het Midden-Oosten de dienst uitmaakten. Turken, Perzen en Arabieren werden daar om begrijpelijke redenen niet vrolijk van.

Een opmerking om over te denken: sommige waarnemers menen dat die Europese vredige eenheid alleen maar het gevolg is van de Amerikaanse invloed. Bedoeld wordt de militaire. Zodra die wegvalt, zou de interne strijd prompt opnieuw beginnen.

Voorbeeld

Voorlopig lijkt het erop dat de Europese kemphanen onderling een nieuwe mentaliteit laten zien. Dat is goed nieuws. Hoeveel geweld mensen elkaar nog moeten aandoen voordat die frisse denkwijze overal tot ontwikkeling komt? Nog lang niet alle aardbewoners hebben de les begrepen. Er zijn leukere sporten dan elkaar met supergeavanceerde technieken om zeep te helpen.

Oorlog – en het cultiveren van haat – zijn misschien toch niet de logische gang van zaken. Kiest Europa voor nieuwe oorlogen en nieuwe haat? Zijn nu Arabieren, moslims en Chinezen aan de beurt? Of krijgt een oude hobby, de Jodenvervolging, een nieuwe vorm en gaat het verenigde Europa zich tegen de staat Israël - en vriend Amerika - keren? Het wordt tijd dat wij Europeanen een frisse inhoud geven aan ons fraaie imago: ‘hoogbeschaafd’.